Türkiye’nin en eski, en tartışmalı ve en hassas konularından biri olan Kürt Sorunu, yıllardır aynı kelimelerle konuşuluyor ama çoğu kez aynı yerlerde tıkanıyor. Kimileri sorunu tamamen inkâr etti, kimileri yalnızca kültürel bir meseleye indirgedi, kimileri ise tüm gerçekliği PKK’ya bağladı. Oysa ortada tarihsel, sosyolojik, siyasi ve uluslararası katmanlardan oluşan çok daha büyük bir tablo var.
Bu tabloyu anlamak için biraz hafızayı yoklamak, biraz bugünün gerçeklerine bakmak, biraz da tabu haline gelen konuları cesaretle masaya yatırmak gerekiyor.
Sorunun Kökleri: İmparatorluktan Devlete Geçişin Sancıları Kürt meselesi öyle bir anda doğmuş bir problem değil. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş, çok uluslu bir yapıdan modern ulus devlet modeline evrilmek demekti. Bu dönüşüm, yalnızca Kürtleri değil, imparatorluğun bütün unsurlarını etkiledi. Fakat Kürt coğrafyasının:
aşiret yapısı,
coğrafi izolasyonu,
ekonomik geri kalmışlığı,
yerel otoritenin güçlü olması
bu değişime daha sancılı bir uyum süreci doğurdu.
Cumhuriyet’in “tek ulus” hedefi, bu sancının üzerine geldiğinde zaman zaman isyanlar yaşandı; devlet merkeziyetçiliği artırdı; güvenlik politikaları ağır bastı. 20. yüzyılın ilk yarısındaki krizler böyle oluştu.
Ama asıl kırılma 1980’lerden sonra yaşandı.
PKK’nın Ortaya Çıkışı: Sorunu Yeni Bir Boyuta Taşıyan Eşik
1978’de kurulan PKK’nın 1984’ten itibaren silahlı eylemlere başlaması, Türkiye’deki Kürt meselesini yeni bir evreye soktu. Artık mesele yalnızca kültürel bir tartışma değildi. Ortada:
ayrılıkçı hedefleri olan,
Marksist-Leninist ideolojiyle şekillenen,
sivil-asker ayrımı gözetmeyen bir şiddet örgütü vardı.
Abdullah Öcalan’ın liderliğindeki bu hareket, Türkiye’nin iç güvenlik politikalarını, bölge sosyolojisini ve uluslararası ilişkilerini kökten etkiledi. Bugün gelinen noktada PKK, Suriye ve Irak’taki yapılar üzerinden bölgesel ölçekte bir güce dönüşmüş durumda.
Bu nedenle PKK, sorunun merkezi aktörü, Öcalan ise siyasi-ideolojik merkez olarak görülüyor.
Dış Etkenler: Fransa Kürt Enstitüsü ve Uluslararası Zemin Türkiye’nin içeride yaşadığı çatışmalar, dışarıda da yankı buldu. Fransa’daki Kürt Enstitüsü, bu yankının en sembolik kurumlarından biri. Enstitü:
Kürt tarihi ve dili üzerine akademik çalışmalar yapıyor,
Avrupa’da Kürt kimliği ile ilgili politika üretiyor,
Diaspora üzerinde örgütleyici bir etki kuruyor,
PKK söylemini akademik bir çerçeveye taşıdığı gerekçesiyle Türkiye’de eleştiriliyor.
Türkiye açısından bu kurum, “sorunu uluslararasılaştırma çabası” olarak görülürken; Avrupa’da ise “kimlik ve kültür çalışmalarının merkezi” olarak sunuluyor.
Gerçek şu ki, enstitünün faaliyetleri özellikle 1990’lardan itibaren Avrupa’daki algıyı ciddi anlamda etkiledi.
Eksik Kalan Boyut: Türk Milliyetçilerinin Bakış Açısı
Kürt Sorunu tartışmalarında çoğu zaman göz ardı edilen ama Türkiye’deki politik atmosferi belirleyen bir diğer unsur da Türk milliyetçisi perspektifi. Bu bakış açısı, kendi içinde üç farklı damara ayrılıyor:
1. Devletçi-Türkçü Milliyetçilik (Geleneksel MHP çizgisi) Bu yaklaşım için mesele tamamen güvenlik eksenindedir.
Temel argümanları:
“Kürt sorunu yoktur, PKK terörü vardır.”
Devletin üniter yapısı kırmızı çizgidir.
PKK ile müzakere kabul edilemez.
Kültürel talepler bile bölünme riski taşıyabilir.
Bu çizgi, devlet refleksiyle birebir kesiştiği için uzun yıllar Ankara’nın politikalarını etkiledi.
2. Muhafazakâr-Yurtsever Milliyetçilik Bu yaklaşım daha geniş bir toplumsal okumaya dayanır.
Kürtlerle Türkler arasında gerçek bir kültürel kardeşlik anlatısı kurulur.
Terör eleştirilir ama bölgedeki ekonomik eşitsizliklerin çözülmesi gerektiği söylenir.
Etnik siyaset reddedilir ama toplumsal ihtiyaçlar kabul edilir.
Bu yaklaşım, 2000’ler boyunca siyasette oldukça etkili oldu.
3. Laik-Cumhuriyetçi Milliyetçilik (Atatürkçü devlet aklı) Bu çizgi meseleye ideolojik bir gözle bakar:
Türkiye bir yurttaşlık devleti olarak kurulmuştur; etnik talepler devletin temelini sarsar.
PKK’nın siyasi muhatap yapılması Cumhuriyet fikrine aykırıdır.
Sorunun çözümü eğitim, kalkınma ve modernleşmeden geçer.
Bu üç yaklaşımın ortaklaştığı tek nokta şudur:
PKK’nın varlığı ortadan kalkmadan normalleşme mümkün değildir.
Gerçeklerle Yüzleşmek: Bir Sorunun Çoklu Katmanları
Bugün Kürt Sorunu dediğimiz şey; kimlik, tarih, ekonomi, güvenlik ve uluslararası ilişkilerin iç içe geçtiği dev bir dosya. Bu dosyanın bir yüzünde PKK’nın silahlı varlığı, bir yüzünde Kürt toplumunun talepleri, diğer yüzünde Türk milliyetçilerinin kaygıları ve en arka planda da dış aktörlerin hesapları bulunuyor.
Tek taraflı çözümler de tek sesli anlatılar da yıllar boyunca bizi aynı yere getirdi: çatışma, kırılganlık ve siyasi gerilim.
Son Söz: Yeni Bir Dil, Yeni Bir Cesaret Gerekiyor Kürt meselesinin çözümü ne yalnızca güvenlik politikalarında, ne yalnızca kültürel adımlarda, ne de yalnızca ekonomik kalkınmada saklı.
Hepsinde biraz, hiç birinde tam olarak değil.
Türkiye artık şunu kabullenmeli:
PKK ayrı bir başlıktır.
Kürt vatandaşların sorunları ayrı bir başlıktır.
Türk milliyetçilerinin hassasiyetleri ayrı bir başlıktır.
Uluslararası boyut ise bu başlıkları sürekli yeniden şekillendirir.
Bu düğüm, ancak çok boyutlu bir cesaret, çok yönlü bir demokratik akıl ve kararlı bir devlet politikası ile çözülebilir.
Gerisi ya sessizlik, ya tekrar eden tartışmalar, ya da sürekli ertelenen bir barış umudu olarak kalır.
Selam ve Selametle Osman LERMİOĞLU
NOT: BİR TRABZON'lu olarak ABDULLAH ÖCALAN VE PKK VE ONA DESTEK VERENLERDE HASMIMIZDIR